بیواک چیست؟

به شبمانی اضطراری  و موقت در کوهستان و در طبیعت و با حداقل امکانات ( بیرون از پناهگاه)  را «بیواک» «Bivouac» میگویند.

تصمیم به بیواک در شرایطی اضطراری گرفته میشود که ادامه دادن راه، باعث بیشتر به خطر افتادن جانمان شود. از نمونه‌های این شرایط اضطراری میشود به تاریک شدن هوا بدلیل مدیریت نکردن زمان، خستگی مفرط، حادثه برای یکی از افراد تیم یا خودمان، صدمه دیدن تجهیزات، تغییر شرایط جوی و گم کردن مسیر، اشاره کرد.

ریشه کلمه بیواک در زبان فرانسوی است و عموما در بسیاری از زبانهای دنیا در بین کوهنوردان، برای عنوان منظور «شبمانی اضطراری با حداقل امکانات در دل طبیعت» استفاده میشود.

در بین کوهنوردان ایران و در مراجع فارسی نیز از عنوان بیواک برای شبمانی اضطراری استفاده میشود. گاهی نیز از معادل فارسی آن “بیتوته” استفاده میشود.

اما این کلمه ساده بسیار فراتر از فقط یک لفظ ساده است،  بیواک یک تاکتیک حساب شده به همراه تکنیکها و تجهیزات مختلف برای بقا در شرایط اضطراری در کوهستان است که نیاز به آموزش و کسب تجربه دارد.

انواع بیواک

اگر قرار باشد بیواک را تقسیم‌بندی کنیم، میتوان آن را به سه دسته اصلی تقسیم بندی کرد که نحوه اجرای آنها با یکدیگر متقاوت هستند.

• بیواک از پیش برنامه ریزی شده و با حداقل تجهیزات
• بیواک ناخواسته همراه با حداقل تجهیزات
• بیواک ناخواسته بدون هیچ نوع تجهیزات

بیواک از پیش برنامه ریزی شده و با تجهیزات بیواک، با هدف سرعت بخشیدن، سبکبار بودن در حین اجرای یک صعود و فرود و گاهی با هدف ارتقاع و تمرین سطح  صعود، انجام میشود و بدلیل اینکه از پیش برنامه ریزی شده، با آگاهی و آمادگی قبلی انجام میشود،  عموما، البسه و تجهیزات مناسب مثل کیسه خواب و یا کیسه بیواک زیرانداز و  وعده‌های غذایی نیز به همراه برده میشود. این اقدام سرشار از تجربیات ناب است. (به لیست کوتاه و چند توصیه در ادامه این مطلب توجه فرمائید)

بیواک ناخواسته ( با تجهیزات) بیواک: همانطور که از اسمش پیداست،  شبمانی است که بنا به شرایط گوناگون مثل تاریک شدن هوا، خستگی مفرط، حادثه برای یکی از افراد تیم یا خودمان، تغییرشرایط جوی و حتی گم شدن به ما ناخواسته تحمیل میشود و مجبور به شبمانی بین راه و یا همان بیواک میشویم. در یک طراحی و مدیریت برنامه خوب همیشه احتمال شرایط حاد در نظر گرفته میشود و از همین منظربرای احتمال یک بیواک اضطراری نیز تجهیزات مناسب مانند کیسه بیواک و تغذیه و البسه، همراه برده میشود. «اصطلاحا تجهیزات پلان بی»

نوع سوم بیواک که گاهی بدترین و پر خطرترین نوع بیواک محسوب میشود، بیواک برنامه ریزی نشده (ناخواسته) و «بدون» هیچ نوع تجهیزات بیواک است.

از  این نوع شبمانی باید در حد توان پرهیز شود. این نوع بیواک بدون تجهیزات ضروری، نیاز به خلاقیت، شانس و تحمل فیزیکی و روانی بسیار بالای دارد.

محل انتخاب بیواک

محل انتخاب بیواک از هر نوع آن بستگی به محیط ، ارتفاع،  و تجهیزات همراه دارد و نیاز به تجربه و قدری خلاقیت دارد. انتخاب محل بیواک در فصل زمستان و نوع برنامه با بقیه فصول تفاوت دارد.

بیواک را میتوان در یک جانپناه٬ سنگر برفی، کومه برفی، زیر سنگ ،روی طاقچه یک دیواره، بروی یک طاقچه مصنوعی (پورتال ادج)، یک ننوی حرفه‌ای و با درنظر گرفتن شرایطی خاص در یک حفره در دل کوه ( ولی نه در غار و یاچاه) نیز سپری کرد.

برای دیواره نوردان: طاقچه ها و کنج ها یکی از بهترین مکانها بر روی دیواره برای بیواک هستند. طاقچه ها علاوه بر اینکه جای مناسب برای نشستن و گاه حتی دراز کشیدن را فراهم میکنند. (مانند طاقچه آرش اولتراورس مسیر فرانسویها دیواره علم‌کوه).

بسیار مهم است قبل از برنامه با صعود دیداری و مطالعه کروکی مسیر، مکان‌های مناسب برای بیواک احتمالی را در نظر گرفت. نه فقط توسط سرپرست، بلکه توسط تمام افراد تیم. برخی اوقات برای رسیدن به یک محل مناسب بیواک حتی فرود و صعود مضاعف روز بعد، اجتناب ناپذیر است!

بیواک معلق:

شاید بتوان گفت ناراحت ترین و ناخوشایندترین نوع بیواک در حالتی است که شما مجبور هستید به شکل معلق یا نیمه معلق بیواک کنید. در این حالت سندروم حاد هارنس بسیار شایع است و بخاطر فشار بر روی اندام تحتانی و ضعیف شدن خون رسانی احتمال یخزدگی اندام وجود دارد. میتوان گفت که بیواک معلق آخرین انتخاب برای بیتوته است.

استفاده از ننو های مخصوص بیواک  و پورتال ادج هم از روشهای بیواک محسوب می شوند. باید بخاطر داشت نصب آنها زمانبر است و استراحت در ننو ها نیز طاقت فرسا هستند.

باید در اینجا توجه داشت :بسیاری از مکانهای دشوار برای دسترسی انسانها، میتواند محل زندگی بعضی ازجانداران باشد که باید به آن توجه کرد.

تمرین بیواک برنامه ریزی شده:

تمرین بیواک برنامه ریزی شده بخشی از یک تاکتیک و راه حل برای شبمانی در بسیاری از برنامه‌های سبکبار است. این بخش از تاکتیک صعود یا با هدف هم سطح نمودن و یا ارتقاع آمادگی تیم، قبل از برنامه اصلی، تمرین میشود.

تجهیزات ضروری برای یک بیواک طراحی شده (نه کمپینگ):

• یک سرپناه مانند زیر انداز و یا سایه بان، بعضی پانچوها این امکان را در اختیار قرار میدهند.
• تجهیزات خواب (مثل کیسه خواب سبک یا کیسه بیواک، زیر انداز )
• پوشاک خشک و اضافی شامل جوراب ، کلاه گرم و کلاه طوفان البسه بالا پوش و پایین‌پوش و ترجیها هر سه لایه.
• تجهیزات خوراک پزی سبک
• غذا (ترجیحا از نوع  خشک و آماده) تنقلات، شکلات های انرژی زا
• آب اضافه (ترجیحا گرم)
• تجهیزات روشنایی ( حداقل چراغ پیشانی به همراه باطری اضافه) کبریت و فندک و چند عدد قرص الکل جامد
• زیرانداز سبک و مناسب
• لوازم رفع حاجت ( دستمال خشک و مرطوب، کیسه حمل مدفوع)
• لوازم مطالعه و دفتر برای یاداشت
• و اگر برنامه اصلی صعود چند مرحلهای یک دیواره است، و در مسیر نیز طاقچه طبیعی وجود ندارد، همراه بردن یک پورتال ادج پیشنهاد میشود.

پورتال ادج یک طاقچه بسیار سبک قابل حمل برای نصب بروی دیواره و یا بصورت معلق و با هدف استراحت بروی آن است. چهارچوب آن توسط لوله های آلیمینیومی مهار شده و کف آن از پارچه‌های مقاوم ساخته میشود. در نوع تک نفره و یا دونفره وجود دارد.

آمادگی برای یک بیواک برنامه ریزی نشده:

صعود همیشه میتواند مخاطره آمیز باشد، مدیریت خطر و کاهش درصد احتمالات  آن باید مستمر از پیش و درحین برنامه آنالیز و بررسی و راه‌ حل انتخاب شود. ما به عنوان فعال کوهنوردی همیشه و در همه حال بخصوص در فصل زمستان و در برنامه های آلپی و سبکبار، باید از قبل به این نوع بیواک فکر کنیم و احتمال آن را نیز درنظر داشته باشیم.  و در صورت امکان حداقل تجهیزات ضروری را با خود به همراه داشته باشیم در این صورت است که حتی بیواک های ناخواسته هم از درصد خطر کمتری برخوردار خواهد بود.

اما اگر ما در برنامه خود (حتی یک روزه!) برای بیواک احتمالی هیچ طرح و تدارکی ندیده باشیم آنگاه است که یک شب سخت در شرایط بسیار پیچیده‌ای را پیش رو خواهیم داشت.

بیواک ناخواسته و اضطراری در ارتفاعات پایین و در فصول گرم می تواند با آمادگی روحی بالا، نسبتا خوب و حتی راحت سپری شود٬ اما اگر ما در ارتفاعات بالا در طوفان، باران، باد و برف باشیم٬ آنگاه بیواک ناخواسته می تواند بسیار سخت و پرریسک و مخاطره آمیز  باشد.

• تجهیزات اصلی برای یک بیواک برنامه ریزی نشده:
• پوشاک اضافه شامل: شلوار و لباس گرم، جوراب اضافه، کلاه گرم و کلاه طوفان
• چراغ پیشانی با باطری اضافه، کبریت و فندک و چند عدد قرص الکل جامد
• مقداری  مواد غذایی شامل: تنقلات، شکلات های انرژی زا
• آب اضافه (ترجیحا گرم
• پتوی نجات و در برنامه های زمستانی حتما کیسه بیواک

تمامی این تجهیزات برای هر نفر در نظر گرفته میشود و توسط همان فرد نیز حمل میشود.

در لابلای اغلب مطالبم عنوان میکنم، کوله خالی تشکیل شده است  از : یک دست لباس خشک و اضافه، کاپشن یا بادگیر، قدری خوراک خشک، کیف کمکهای اولیه و بقا، یک چراغ پیشانی و پتوی نجات.

پتوی نجات (Emergency Blanket):

پتوهای فوق سبک ساخته شده از مسنوجات الیاف مصنوعی که دارای پوشش بسیار نازک آلومینیوم هستند که می تواند ما را در مقابل سرما و گرما محافظت نماید. این پتو ها بسیار سبک و کارا می باشند و نقطه ضعف آنها آسیب پذیری بالا در مقابل پارگی است.

و یا کیسه بیواک (Bivac sack ):

کیسه بیواک در حقیقت یک کیسه فوق سبک با یک ورودی است، تهیه شده از مسنوجات هایتک و الیاف مصنوعیبا لایه‌ای از عایق حرارتی (آلیمینیومی نازک) که نقش لایه حفاظتی بین نفر داخل و  محیط اطراف وی را ایفا میکند و از این طریق باعث حفاظت حداقلی از باد و سرما میشود.به دلیل وزن و حجم بسیار کم این کیسه های بیواک در مقابل کارایی قابل ملاحظه آنها، اغلب در بسیاری از برنامه‌ها توصیه می شود، هر نفر در کوله خود یکعدد کیسه بیواک بهمراه داشته باشد.

چند توصیه برای بیواک برنامه ریزی نشده:

تصمیم عملی کردن یک بیواک ناخواسته را باید قبل از تاریک شدن هوا گرفت و دیگر به صعود یا فرود ادامه نداد. بنا به نوع فعالیت، اقدام به بیواک متفاوت است.

بیواک در کوهپیمای و یا کوهنوردی اسکی کوهستان، غارنوردی با بیواک در صعود مرحله ای و میکس بروی یک  گرده یا دیواره متفاوت خواهد بود اما تماما از یک قانون کلی پیروی میکنند و آن چیزی نیست جز ایمنی! ایمنیاز سرما، از سقوط سنگ، از بهمن احتمالی، حمله حیوانات درنده، رعد و برق، شرایط نامناسب جوی و ایمنیشخصی و گروهی.

یک نقطه باد پناه، در حد امکان راحت و خشک را برای گذراندن شب پیدا کنید.
اگر جوراب هایتان خیس هستند، انها را با یک جوراب خشک تعویض کنید. اگر جوراب اضافه به همراهندارید، میتوان پاها را موقتا داخل آستین یک کاپشن  و یا داخل کوله پشتی قرار داد. در تمام مدت بفکر یخ زدگی اندامها باشید.
از وزش باد بدور باشید.
اگر کفش کوه به پا دارید و داخل آن خشک است پس از تعویض جورابها آن را سریعا بپوشید و تا حد امکان آنرا از پایتان خارج نکنید. البته این نکته بستگی به شرایط دارد. توجه داشته باشید، قرار دادن هر عضوی بدون پوشش در معرض سرما و باد، خطر یخ زدگی اعضا را به دنبال خواهد داشت. در شرایطی میتوان پاها را داخل کوله پشتی قرار داد.
تمام لباسهای خشک و گرمتان را بپوشید و اگر کاپشن و شلوار بادگیر و یا کاپشن و شلوار گورتکس به همراهدارید آن را به عنوان لایه آخر بپوشید. کت و یا کاپشن پر به عنوان لایه آخر مناسب نیستند.
تمام زیپها و کشها و بندهای کاپش و شلوار را محکم کنید تا از ورود باد و سوز جلوگیری شود.
اگر پانچو و یا یک زیرانداز به همراه دارید، آن را بالای سرتان بمانند طاق نصب کنید تا از باد و باران در امان باشید. اینکار اغلب نیاز به خلاقیت دارد. اگر این امکان وجود نداشت پانچو و یا زیر انداز را بمانندیک پتو بهروی خود بپیچانید.
از پتوی نجاتی که در داخل کیف کمکهای اولیه به همراه دارید استفاده کنید. در صورت امکان پتوی نجات رابه دور خودتان بپیچید در این صورت می توانید گرمای بیشتری تولید کنید.

خلاق باشید.
اگر کیسه زباله یا کیسه خرید به همراه دارید از آنها به عنوان کاور کفش و یا دستکش استفاده کنید. حفظ گرما مهمترین اقدام است و فراموش نکنید که سردترین زمان شبانه روز ، ساعات قبل از طلوع آفتاب می باشد .
اگر در محیطی برفی هستید از نشستن مستقیم بروی برف خودداری کنید. سطح برف گرمای بدن را به خودجذب میکند و باعث حدر رفتن مهمترین سرمایه فعلی یعنی گرما میشود. جذب گرما باعث آب شدن برف میشود،رطوبت و خیسی البسه و باد یعنی خطر مثلث شوم سرما. بنابراین سعی کنیم از تمام وسایلی که به همراه داریمبه شکل بهینه استفاده کنیم. بطور مثال با پهن کردن طنابهای صعود میتوانیم از آن به عنوان یک عایق زیرانداز استفاده کنیم. و یا با قراردادن پاها داخل کوله پشتی برای حفاظت از پاها از سرما.
اگر دستکشی به همراه دارید سعی کنید آن را تا حد امکان از دستان خود خارج نکنید.
بنشینید و یا بهتر بگویم چمباتمه  بزنید، دستها را به صورت ضربدر به روی سینه و پاها جمع شده درون بدن قرار دهید.  کمترین تبادل حرارتی با محیط و کمترین اتلاف دمای بدن در این حالت اتفاق می افتد.
مراقب اندامهای تحتانی مثل انگشتان پا و دست باشید. تکان دادن انگشتان پا می تواند در جلوگیری ازیخزدگی آنها موثر باشد.
اگر نوشیدنی گرم به همراه دارید سعی کنید مصرف آن را مدیریت کنید.
اگر در محیطی برفی هستید و بیلچه برف به همراه دارید، ایجاد یک یک غار برفی و یا یک سنگر برفی میتواندانتخاب بسیار مناسبی برای بیواک باشد. ساخت ایگو به دلیل زمانبر بودن در ساخت، را پیشنهاد نمیکنم. بهامنیت محل ایجاد کومه و یا سنگر برف دقت کنید. به تکنیک تهویه داخل آن و علامتگذاری محل سنگر و یا غاربرفی دقت کنید.

در مطلبی جداگانه ایگلو، غار برفی، سنگر برفی را بررسی خواهم کرد.

زمان و بیواک:

زمان نامناسب بیواک می تواند خطرات جدی به دنبال داشته باشد. بیواک زودتر از موعد خصوصا در آب و هوایسرد بدلیل تحرک پائین بدن، می تواند انرژی شما را تخلیه کرده و باعث هایپوترمی شود. همچنین بیواک دیرتر ازموعد هم می تواند همین خطرات را در پی داشته باشد. سعی کنید قبل از اینکه تخلیه انرژی شوید و یا بهتاریکی برخورد کنید یک مکان مناسب، مسطح و بادپناه را برای بیواک انتخاب کنید.

خطرات بیواک:

هایپوترمی یا فرو دمایی

بغیر از خستگی سه عامل دیگر در هایپوترمی دخالت دارند:  سرما, باد, رطوبت

بنابراین در هنگام بیواک به این سه نکته توجه کنید. جهت جلوگیری از اتلاف انرژی و از دست دادن دمای بدن رعایت چند نکته زیر الزامی است:

از تماس مستقیم با اجسام سرد بپرهیزید. این اجسام میتوانند وسایل فنی فلزی صعود و یا صخره های مرطوب و یخزده ای باشند که شما در میان آنها بیواک کرده اید.

در حد امکان بدنتان را از معرض باد دور نگه دارید. استفاده از لباسهای ضد باد و یا پتوی نجات و کیسه بیواک و حتی پناه گرفتن در سمت بادپناه صخره ها می تواند موثر باشد.

هوای سرد محیط با عمل دم وارد ریه ها می شود و در اثر دمای بدن در ریه ها گرم میشود. سپس این گرما به همراه بازدم از بدن خارج شده و به محیط منتقل می گردد. سعی کنید برای جلوگیری از این مورد از نقابهای صورت و یا کلاه طوفان استفاده کنید.

لباسهای خیس تا ۹۰ درصد خاصیت عایق بودن خود را از دست می دهند، گرمای بدن را شدیدا جذب خودشان میکنند و اگر هم باد مکملش باشد ، خاصیت سرمایش بیشتر از گرماییش است. بنابراین سعی کنید در تمام مدت خود را از معرض هرگونه رطوبت دور نگه دارید.

عواملی همچون ضعف و خستگی ، بیخوابی، گرسنگی و تشنگی، مصرف الکل و سیگار، مشکلات روحی مثل ترس و نامیدی و اضطراب و برخی بیماری ها مانند دیابت باعث تشدید هایپوترمی میشوند.

سخن پایانی:

صعود نیمی از برنامه است و بازگشت سلامت تمام برنامه.

مسلما عاقلانه نیست دها کیلو بار به همراه خود داخل کوله پستی حمل کنیم. هدف نیز این نیست! ام ایقینا ایمنی فردی و تیمی یکی از اصول کلیدی در تاکتیک صعود است.  و فراموش نکنیم : کوله خالی تشکیل شده از: کیف کمکهای اولیه، کیف کوچک بقا، یک دست لباس خشک، قدری انرژی بار، فلاسک آب گرم و یک کیسه بیواک. حتی در برنامه یکروزه!

بیواک هنر بقا در شرایط اضطراری است و نیاز به کسب آموزش و تجربه دارد. عده‌ای آن را یک ضرورت میداند و عده‌ای غیر ضروری.  اما تجربه یک بیواک برنامه ریزی شده بسیار پر ارزش است. آن را به همراه افراد پر تجربه‌، برنامه ریزی و اجرا کنید. اما نه بصورت انفرادی! و توجه داشته باشید، بیواک و کمپ با اینکه در نتیجه یکی هستند (سپری کردن شب است) اما در عمل بایکدیگر متفاوت هستند!

با آرزوی صعود و بازگشتی سلامت

گرد آوری و تدوین: امیر سعید احمدی